Wesele

„Wesele" to dramat o tym, dlaczego Polacy nie potrafią się zorganizować — nawet wtedy, kiedy dosłownie dostają do ręki sygnał do działania. Wyspiański napisał go w 1901 roku, pod wrażeniem prawdziwego wesela, na którym krakowski poeta Lucjan Rydel ożenił się z chłopką. Na zabawie spotkały się dwa światy: inteligencja miejska i wieś. Pili razem, tańczyli razem, rozmawiali o Polsce. I nic z tego nie wynikło.

Akt pierwszy to realistyczny obraz tej imprezy. Pod pozorami sielanki — wzajemna nieufność, pozowanie, puste gesty. Inteligencja fascynuje się wsią, ale to fascynacja estetyczna, nie partnerska. Chłopi widzą w miastowych panów, którzy bawią się ich kulturą jak zabawką. Każdy mówi o wielkości, o jedności — ale „wyście sobie, a my sobie, każden sobie rzepkę skrobie."

Po północy dramat zmienia reguły: pojawiają się duchy. Każdy gość dostaje swoją wizję. Dziennikarzowi zjawia się Stańczyk — błazen królów, który wytyka mu bierność i konformizm. Poecie — Rycerz Czarny, pod którego przyłbicą jest pustka. Dziadowi — Upiór Jakuba Szeli, z krwią rzezi galicyjskiej na rękach, błagający o obmycie. To niezaleczona rana polskiej historii: w 1846 chłopi mordowali szlachtę, i dopóki nikt tego nie nazwie wprost, jedność klas pozostanie fikcją.

Wreszcie przychodzi Wernyhora — legendarny wieszcz kozacki — i wręcza Gospodarzowi złoty róg. To moment, na który wszyscy czekali: konkretny sygnał, żeby wstać i działać. Gospodarz przekazuje róg Jaśkowi, młodemu drużbie. Czepiec przychodzi z kosą, chłopi są gotowi. Wszystko jest na miejscu — ludzie, narzędzia, wola. Brakuje jednego: Jasiek gubi róg. Pochylił się po czapkę z pawim piórem — wybrał błyskotkę zamiast odpowiedzialności — i róg przepadł.

O świcie z ogrodu wchodzi Chochoł — słomiana osłonka na krzak róży, figura, która przez cały dramat czeka w cieniu. Gra hipnotyczną melodię, odbiera wszystkim broń i wprawia gości w powolny, kołowy, bezwolny taniec. To obraz, który wszedł do polskiej kultury na stałe: chocholi taniec — wszyscy się ruszają, nikt nie idzie do przodu. Wyspiański nie obwinia zaborców. Obwinia samych Polaków: mieli szansę, mieli narzędzia, mieli nawet nadprzyrodzoną pomoc — i zmarnowali to przez próżność, egoizm i niezdolność do wyjścia poza własny interes.