Rok 1984

„Rok 1984" to powieść o tym, jak daleko może sięgnąć władza — nie nad ciałami ludzi, ale nad ich umysłami. Oceania Orwella to państwo, w którym Partia nie zadowala się posłuszeństwem. Chce miłości. Kontroluje przeszłość (Winston Smith codziennie fałszuje archiwalne gazety, żeby historia pasowała do aktualnej linii), kontroluje język (Nowomowa systematycznie eliminuje słowa, które mogłyby wyrażać bunt), kontroluje nawet fizjologię — teleekrany rejestrują mimikę, a „zbrodnia twarzy" jest karalna.

Winston jest szarym urzędnikiem, który pamięta, że kiedyś było inaczej — i to czyni go niebezpiecznym. Jego bunt zaczyna się od notesu: pisze dziennik, co samo w sobie jest zbrodnią myśli. Potem nawiązuje romans z Julią — nie tyle z miłości, co z potrzeby prywatności, chwili, w której nie jest obserwowany. Wynajmują pokój nad sklepem ze starzyzną. Czytają zakazaną książkę Goldsteina, która wyjaśnia mechanikę systemu. Przez chwilę wierzą, że istnieje opozycja, że da się coś zmienić.

Nie da się. O'Brien, wysoki rangą członek Partii, który udawał opozycjonistę, okazuje się ich katem. Pokój nad sklepem był pułapką od początku — za obrazem na ścianie cały czas wisiał teleekran. W Ministerstwie Miłości (tak, ministerstwo tortur nazywa się Ministerstwem Miłości — Orwell traktuje język jak broń) O'Brien metodycznie rozbiera Winstona na części. Nie chodzi o wymuszenie zeznań. Chodzi o to, żeby Winston naprawdę uwierzył, że 2+2=5 — jeśli Partia tak postanowi. Żeby nie tylko się podporządkował, ale żeby chciał się podporządkować.

Orwell nie oszczędza czytelnika. W Pokoju 101 Winston staje twarzą w twarz ze szczurami — swoim największym lękiem — i krzyczy „Zróbcie to Julii!". Zdradza jedyną osobę, na której mu zależy, żeby ratować siebie. I właśnie o to chodziło. System nie potrzebuje bohaterów, którzy się nie złamią. Potrzebuje dowodu, że każdy się złamie — i że złamanie jest totalne.

Ostatnia scena: Winston siedzi w kawiarni Kasztanowe Drzewo, pije gin i patrzy na teleekran. Kocha Wielkiego Brata. Naprawdę. Nie udaje — naprawdę kocha. To jest moment, w którym „Rok 1984" przestaje być powieścią o polityce i staje się powieścią o granicach ludzkiej odporności. Orwell nie pyta, czy totalitaryzm jest zły. Pyta, czy istnieje coś w człowieku, czego nie da się złamać. Jego odpowiedź brzmi: nie.